Żywokost lekarski (Symphytum officinale L.) to wieloletnia roślina z rodziny ogórecznikowatych (Boraginaceae), od wieków ceniona w medycynie.

Charakterystyka botaniczna: Roślina osiąga wysokość do 1 metra, posiada gruby, rozgałęziony korzeń palowy sięgający do 80 cm w głąb ziemi. Łodyga jest prosta, kanciasta i rozgałęziona, a liście długie, lancetowate i gęsto owłosione. Kwiaty mają kolor fioletowopurpurowy, rzadziej biały, i przypominają zwisające dzwonki. Żywokost występuje powszechnie w Europie, Azji oraz na Syberii, preferując wilgotne stanowiska, takie jak brzegi rzek, rowy czy łąki.
Żywokost lekarski (Symphytum officinale) to roślina o bogatej historii zastosowań w medycynie tradycyjnej, szczególnie ceniona za swoje właściwości wspomagające gojenie ran, regenerację tkanek oraz łagodzenie stanów zapalnych.

Surowcem farmakopealnym jest korzeń żywokostu.

Skład chemiczny: Korzeń żywokostu jest bogaty w bioaktywne związki, w tym:

Śluzy (do 15%): Działają powlekająco i ochronnie na błony śluzowe przewodu pokarmowego oraz dróg oddechowych.

Alantoina (ok. 1,5-2%): Związek znany ze swoich właściwości regenerujących, przyspiesza gojenie się ran i wspomaga odbudowę tkanek.

Garbniki (4-6%): Wykazują działanie ściągające, przeciwzapalne i antyseptyczne.

Kwas digalusowy, kwas chlorogenowy, kwas kawowy, kwas rozmarynowy: Kwasy fenolowe o właściwościach przeciwutleniających i przeciwzapalnych.

Alkaloidy pirolizydynowe (0,02-0,07%): Związki o potencjalnej hepatotoksyczności; ich obecność wymaga ostrożności w stosowaniu preparatów z żywokostu.
Saponiny triterpenowe, fitosterole, aminokwasy (np. asparagina(3%): Aminokwas wspomagający procesy metaboliczne i regeneracyjne,
GABA) oraz sole mineralne (bogate w krzem).

Izobauerenol: Trójterpen o działaniu przeciwzapalnym.

Sole mineralne: Zawierają potas, wapń i sód, które są niezbędne dla prawidłowego funkcjonowania organizmu.

 

Działanie farmakologiczne:

Korzeń żywokostu wykazuje szerokie spektrum działania, zarówno przy stosowaniu zewnętrznym, jak i wewnętrznym.

Zewnętrznie: Stosowany w formie okładów, maści czy wywarów, żywokost przyspiesza gojenie ran, owrzodzeń, stłuczeń oraz złamań. Działa przeciwzapalnie, łagodzi obrzęki i bóle stawów. Okłady z wywaru z korzenia żywokostu są skuteczne w leczeniu wyprysków, stanów zapalnych skóry oraz zmęczenia oczu.

Wewnętrznie: Tradycyjnie stosowany w postaci odwarów jako środek osłaniający błony śluzowe przewodu pokarmowego, łagodzący stany zapalne żołądka i jelit, a także wspomagający leczenie wrzodów żołądka. Działa rozkurczowo, reguluje wypróżnienia i hamuje drobne krwawienia z błon śluzowych.

Bezpieczeństwo stosowania: Ze względu na obecność alkaloidów pirolizydynowych, które mogą działać toksycznie na wątrobę, preparaty z żywokostu przeznaczone są wyłącznie do użytku zewnętrznego. Nie zaleca się stosowania ich na uszkodzoną skórę, błony śluzowe, ani długotrwale. Kobiety w ciąży, karmiące piersią oraz dzieci poniżej 18. roku życia powinny unikać stosowania produktów zawierających żywokost.

Podsumowując, żywokost lekarski to cenna roślina lecznicza o wszechstronnym działaniu, jednak jej stosowanie powinno być przemyślane i dostosowane do indywidualnych potrzeb oraz z uwzględnieniem potencjalnych zagrożeń.

Badania na temat działania żywokostu:

1.

Wpływ żywokostu na siniaki wywołane enoksaparyną u pacjentów z ostrym zespołem wieńcowym: Randomizowane badanie kliniczne.

Cel: Siniaki są istotnym efektem ubocznym zastrzyków z enoksaparyny. Żywokost (Symphytum officinale) od wieków jest stosowany w medycynie tradycyjnej w wielu krajach do leczenia różnego rodzaju ran, złamań kości i siniaków. Celem tego badania było określenie wpływu maści z żywokostu na wielkość i kolor siniaków powstałych po wstrzyknięciu enoksaparyny.

Metody: To podwójnie zaślepione, randomizowane badanie kliniczne przeprowadzono na 80 pacjentach z ostrym zespołem wieńcowym (ACS). Uczestników losowo podzielono na dwie grupy po 40 osób: grupa żywokostu oraz grupa placebo. Zmiany w wielkości i kolorze siniaków w obu grupach oceniano codziennie przed i po zastosowaniu interwencji.

Wyniki: Grupy żywokostu i placebo były jednorodne pod względem zmiennych demograficznych i klinicznych. W obu grupach zaobserwowano tendencję spadkową w wielkości siniaków w trakcie badania. Jednak w dniach 2-5 interwencji wielkość siniaków w grupie żywokostu była mniejsza niż w grupie placebo. Ponadto stwierdzono istotną różnicę w kolorze siniaków między grupami, wskazującą na krótszy czas gojenia w grupie żywokostu.

Wniosek: Maść z żywokostu przyspieszyła proces gojenia siniaków wywołanych wstrzyknięciem enoksaparyny u pacjentów z ostrym zespołem wieńcowym. Zaleca się jej stosowanie jako bezpiecznej i prostej metody wspomagającej leczenie tych pacjentów.

Bagheri Z, Azizi A, Oshvandi K, Mohammadi Y, Larki-Harchegani A. The Effect of Comfrey on Enoxaparin-Induced Bruise in Patients with Acute Coronary Syndrome: A Randomised Clinical Trial. J Pharmacopuncture. 2021 Dec 31;24(4):196-205. doi: 10.3831/KPI.2021.24.4.196. PMID: 35028171; PMCID: PMC8716702.

2.
Cel: Celem tego badania była ocena wpływu leczenia homeopatycznego żywokostem (Symphytum officinale 6CH) na gęstość radiograficzną kości oraz obszar wokół implantów tytanowych.

Materiały i metody: Czterdzieści osiem szczurów podzielono na dwie grupy po 24 zwierzęta: grupę kontrolną (C) oraz grupę testową (SO). Każde zwierzę otrzymało jeden tytanowy mikroimplant umieszczony w kości piszczelowej. Zwierzęta z grupy SO otrzymywały codziennie 10 kropli Symphytum officinale 6CH, dodawanych do wody pitnej, aż do dnia eutanazji. Po 7, 14 i 28 dniach po zabiegu, w każdej grupie uśmiercono po osiem zwierząt. Standardowe cyfrowe zdjęcia radiologiczne wykonano w dniu instalacji implantu (obrazy wyjściowe) oraz w dniu eutanazji (obrazy końcowe). W celu oceny zmian w gęstości kości oraz obszaru zmian wokół implantu między obrazami wyjściowymi i końcowymi przeprowadzono cyfrową subtrakcję dwóch odpowiadających sobie zdjęć.

Wyniki: Analiza obrazów subtrakcyjnych wykazała istotną różnicę w średnim poziomie szarości po 14 dniach od zabiegu między grupą SO (średnia 175,3 ± 14,4) a grupą C (średnia 146,2 ± 5,2). Jeśli chodzi o obszar (w pikselach) odpowiadający przyrostowi tkanki kostnej w grupie SO, istotne różnice między grupami oraz okresami badań zaobserwowano jedynie po 7 dniach, gdzie średnie wartości wynosiły odpowiednio 171,2 ± 21,9 dla grupy SO i 64,5 ± 60,4 dla grupy C.

Wniosek: W granicach tego badania podawanie żywokostu przyczynia się do zwiększenia radiograficznej gęstości kości wokół implantów tytanowych we wczesnym okresie gojenia tkanki kostnej.
Sakakura CE, Neto RS, Bellucci M, Wenzel A, Scaf G, Marcantonio E Jr. Influence of homeopathic treatment with comfrey on bone density around titanium implants: a digital subtraction radiography study in rats. Clin Oral Implants Res. 2008 Jun;19(6):624-8. doi: 10.1111/j.1600-0501.2007.01514.x. Epub 2008 Apr 16. PMID: 18422987.
3.
Korzeń Symphytum officinale L. jest powszechnie stosowany w medycynie ludowej w celu wspomagania gojenia ran, redukcji stanów zapalnych oraz w leczeniu złamań kości. Celem naszego badania była analiza ekstraktu z S. officinale pod kątem jego aktywności antyoksydacyjnej oraz wpływu na żywotność i proliferację ludzkich fibroblastów skóry (HSF). Ponadto, ilościowe oznaczenie głównych związków fenolowych oraz alantoiny przeprowadzono metodą HPLC-DAD.

Zidentyfikowano pięć związków: kwas rozmarynowy, kwas p-hydroksybenzoesowy, kwas kawowy, kwas chlorogenowy oraz kwas p-kumarowy. Testy DPPH, FRAP oraz TPC wykazały wysoką aktywność antyoksydacyjną ekstraktu. Test MTT potwierdził stymulujący wpływ na metabolizm komórkowy oraz żywotność fibroblastów skóry. Ponadto, nie zaobserwowano zmian w strukturze cytoszkieletu ani w kształcie komórek.

Uzyskane wyniki wskazują, że nietoksyczny ekstrakt z korzenia S. officinale wykazuje silny potencjał antyoksydacyjny oraz korzystny wpływ na ludzkie fibroblasty skóry.
Sowa I, Paduch R, Strzemski M, Zielińska S, Rydzik-Strzemska E, Sawicki J, Kocjan R, Polkowski J, Matkowski A, Latalski M, Wójciak-Kosior M. Proliferative and antioxidant activity of Symphytum officinale root extract. Nat Prod Res. 2018 Mar;32(5):605-609. doi: 10.1080/14786419.2017.1326492. Epub 2017 May 10. PMID: 28490191.